Sunday, August 12, 2018

ओजस्वी वाणी आणि ओघवती लेखणी


 

कलेचा मर्मज्ञ... कलैग्नार

मुथ्थुवेल करुणानिधी… धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये तसेच सणसमारंभाच्या निमित्ताने वाद्य वाजविण्यासाठी जाणाऱ्या समाजात जन्माला आलेला गरीब मुलगा. वाणी आणि लेखणीच्या जोरावर तब्बल सहा दशके तमिळनाडूच्या राजकारणावर स्वतःची अमीट छाप निर्माण केली. ही गोष्ट मला करुणानिधी यांची सर्वाधिक भावते. चित्रपटांच्या कथा आणि पटकथा लिहिताना, संवाद लेखन करताना साहित्याच्या प्रत्येक क्षेत्रामध्ये या कलाकाराने मनसोक्त मुशाफिरी केली. आपला विचार सर्वसामान्य लोकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी साहित्यातील विविध प्रकारांचा खुबीने उपयोग केला. साहित्याच्या क्षेत्रात यशस्वी झालेला हा कलावंत राजकारणातही भलताच यशस्वी ठरला. तेरा वेळा विधानसभा निवडणूक जिंकणारे करुणानिधी पाचवेळा तमिळनाडूचे मुख्यमंत्री बनले. साहित्य, चित्रपट आणि राजकारण अशा तीनही क्षेत्रांमध्ये स्वतःचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान निर्माण करणाऱ्या कलैग्नार तथा करुणानिधी यांच्या कारकिर्दीतील वेगळे पैलू, आठवणी आणि किस्से…
….



गॉगल आणि शाल ही ओळख…
करुणानिधी म्हटले सर्वसामान्य लोकांना पिवळी शाल आणि काळा गॉगल या दोन गोष्टीच प्रामुख्याने डोळ्यासमोर येतात. करुणानिधी यांनी देखील आपली ही ओळख अगदी शेवट शेवटपर्यंत जपली. अगदी प्रारंभीच्या काळात करुणानिधी यांना १९५३मध्ये एका अपघाताला सामोरे जावे लागले. त्या अपघातात कलैग्नार यांच्या डाव्या डोळाला जबर मार लागला. जखमी झालेल्या डोळ्यावर परिणाम झाला. अनेक उपचार झाले. शस्त्रक्रिया पार पडल्या. मात्र, त्याचा फायदा झाला नाही. पुढे त्याच डोळ्याला १९६७मध्ये पुन्हा मार लागला. अधूनमधून त्यांचा डोळा दुखायचा आणि त्रास देखील व्हायचा. चार वर्षांनी म्हणजे १९७१मध्ये अमेरिकेत त्यावर शस्त्रक्रिया झाली नि त्यानंतर ते काळा चष्मा वापरायला लागले. अगदी २००० सालापर्यंत ते काळा चष्मा वापरायचे. नंतर २००० नंतर त्यांनी पारदर्शक काचांचा काळा चष्मा वापरायला सुरुवात केली. 

करुणानिधी यांची शाल ही काळ्या चष्म्यापेक्षाही अधिक चर्चेत राहिली. पिवळ्या शालीबद्दल अनेक तर्कवितर्क लढविले जातात. करुणानिधी पूर्वी पांढरी किंवा हिरवी किंवा वेगळ्या रंगाची शाल खांद्यावर घ्यायचे. काही वर्षांपूर्वी घशाच्या आजारामुळे त्यांच्या गालांना सूज आली. त्यावेळी डॉक्टरांनी त्यांना खांद्यावर उबदार शाल ठेवण्याचा सल्ला दिला. जेणेकरून सूज येणार नाही. तेव्हापासून करुणानिधी पिवळी शाल खांद्यावर घेऊ लागले, असे उल्लेख सापडतात. 

अर्थात, पिवळी शाल घेण्याचा सल्ला ज्योतिषाने दिला होता, असाही दावा काही जण करतात. पिवळी शाल घेतल्यानंतर तुमच्या राजकीय कारकि‍र्दीला कधीच आहोटी लागणार नाही, असे त्यांचे म्हणणे होते. त्यावरून अनेकांनी करुणानिधींवर टीका केली. तुम्ही पिवळीच शाल का घेता? पिवळी शाल न घेता तुम्ही का बाहेर पडत नाही? भाषणांमध्ये निरीश्वरवाद मांडणारे आणि नास्तिक असल्याचा दावा करणारे तुम्ही ज्योतिष कधीपासून पाळायला लागले, अशी उघडउघड टीका गोपालस्वामी उर्फ वैको यांनी त्यांच्यावर केली होती.



मंदिरावर करुणा… 

करुणानिधी यांचे घर चेन्नईतील गोपालपुरम भागात आहे. काही वर्षांपूर्वी एका स्नेह्यांकडे जाणे झाले. ते देखील गोपालपुरम भागातील करुणानिधी यांच्या सोसायटीमध्येच रहायला होते. व्यवस्थापन तसेच आर्थिक क्षेत्राशी ते संबंधित आहेत. अनेक कंपन्यांमध्ये संचालक आणि सल्लागार म्हणून ते काम करतात. त्यांनी सहज गप्पांमध्ये विषय निघाला तेव्हा सांगितले होते, की करुणानिधी भाषणांमध्ये नास्तिक असल्याचे दाखले जरूर देतात. मात्र, आमच्या गोपालपुरममध्ये श्रीकृष्णाचे एक मंदिर आहे. तिथे श्रीकृष्णाप्रमाणेच शिवा, कामाक्षी, गणपती, हनुमान यांच्याही मूर्ती आहेत. या मंदिरातील पूजा, प्रसाद आणि इतर सर्व खर्च करुणानिधी कुटुंबीयांमार्फतच केला जातो. 

इतकेच काय तर करुणानिधी यांच्या घरातून बाहेर रस्त्यावर आल्यानंतर डाव्या हाताला हे मंदिर आहे. करुणानिधी यांनी त्यांच्या ड्रायव्हरला सूचना देऊन ठेवलेल्या होत्या, की कोठेही जायचे असले, तरीही घरातून बाहेर पडल्यानंतर मंदिराकडे पाठ होईल अशा पद्धतीने गाडी बाहेर काढायची नाही. घरातून बाहेर पडल्यानंतर मंदिराकडे तोंड असेल, अशाच पद्धतीने गाडी बाहेर निघाली पाहिजे. करुणानिधी यांनी अखेरपर्यंत नियमाचे पालन केले, असेही आमच्या स्नेह्यांनी आवर्जून सांगितले. आता मंदिराकडे तोंड झाल्यानंतर किमान मनातल्या मनात तरी देवाला नमस्कार करायचे का, हे मात्र न उलगडलेले कोडेच आहे.


एमजीआर यांच्याशी दोस्तीचा प्रस्ताव

सुरुवातीच्या काळात एम. करुणानिधी आणि एम. जी. रामचंद्रन यांच्या खास दोस्ती होती. करुणानिधी यांनीच एमजीआर यांना राजकारणात आणले. कलैग्नार यांचे संवाद, कथा नि पटकथांमुळे एमजीआर प्रसिद्धी आणि लोकप्रियतेच्या शिखरावर पोहोचले. मात्र, अण्णादुरै यांच्या निधनानंतर दोन्ही नेत्यांचे फारसे जमले नाही. करुणानिधी यांच्यावर एमजीआर यांनी आर्थिक गैरव्यवहारांचा ठपका ठेवला. तेव्हा द्रमुकमधून एमजीआर यांची हकालपट्टी झाली. पुढे एमजीआर यांनी अण्णा द्रमुकची स्थापना केली आणि पाच वर्षांमध्ये तमिळनाडूची सत्ता हस्तगत केली. त्यांची लोकप्रियता इतकी होती, की ते जिवंत असेपर्यंत करुणानिधी पुन्हा सत्तेवर येऊ शकले नाहीत. सलग दहा वर्षे ते मुख्यमंत्री राहिले.

ज्येष्ठ समाजवादी नेते बिजू पटनाईक यांनी या दोन्ही नेत्यांमध्ये समेट घडवून आणण्याचे प्रयत्न केले. करुणानिधी आणि बिजू पटनाईक यांचे संबंध खूप घनिष्ट होते. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी लादलेल्या आणीबाणीला करुणानिधी यांनी जोरदार विरोध केला होता. आणीबाणीच्या विरोधातील अनेक नेत्यांनी त्या काळात तमिळनाडूत आश्रय घेतल्याचे अनेक उल्लेख सापडतात. करुणानिधी हेच त्यामागे होते, हे उघड आहे. कदाचित तेव्हापासून बिजूबाबू आणि कलैग्नार यांच्यात ऋणानुबंध निर्माण झाले असावेत. 



पुढे याच दोस्तीतून बिजूबाबूंनी १९७९ साली करुणानिधी आणि एम. जी. रामचंद्रन यांच्यामध्ये समेट घडवून आणण्यासाठी पुढाकार घेतला होता. हे दोन्ही नेते एकत्र यावेत, यासाठी बिजूबाबूंनी १९७९मध्ये प्रयत्न केले. १२ सप्टेंबर १९७९ रोजी कलैग्नार आणि बिजूबाबू यांच्यात मद्रास येथे बैठक झाली. हा प्रस्ताव कोणाचा आहे, असा सवाल करुणानिधी यांनी बिजूबाबूंना विचारला. तेव्हा त्यांनी एमजीआर यांची असे उत्तर दिले. असाच प्रश्न एमजीआर यांनी बिजूबाबूंना विचारला त्यावेळी त्यांनी करुणानिधी असे उत्तर दिले. हा गेमप्लॅन खूप वर्षांनंतर करुणानिधी यांच्या लक्षात आला, हा भाग वेगळा. 

तेव्हा करुणानिधी आणि बिजूबाबू यांच्यात सविस्तर चर्चा झाली. एमजीआर हे मुख्यमंत्री म्हणून कायम राहतील, तर पक्षाध्यक्ष म्हणून करुणानिधी हेच असतील. पक्षाचे नाव द्रमुक असेच असेल. तर पक्षाचा अधिकृत झेंडा म्हणून अण्णा द्रमुकचा झेंडा कायम राहील, असा हा प्रस्ताव होता. एमजीआर आणि करुणानिधी या दोघांनाही हा प्रस्ताव तत्वतः मान्य झाला होता. करुणानिधी यांनी बिजूबाबूंना आनंदाने मिठी मारल्याचा उल्लेखही आढळतो. नंतर चेपॉक येथील विश्रामगृहातील एका बंद खोलीत दोन्ही नेत्यांमध्ये एक बैठक पार पडली. द्रमुकचे अन्बळगन नि अण्णा द्रमुकचे नेदुन्चेळीयन यांची स्वतंत्र बैठक झाली. दोन्ही पक्षांनी तातडीने कार्यकारी समितीची बैठक बोलविण्याचे मान्य केले. 

अण्णा द्रमुकचा विलिनीकरणाचा प्रस्ताव असेल तर तो स्वीकारण्यात चूक काय?’ असा सवाल करुणानिधी यांनी चेन्नई येथील बैठकीनंतर पत्रकारांना केला. तर वेल्लोर येथे अण्णा द्रमुकच्या बैठकीमध्ये एमजीआर यांनी या विलिनीकरणाबाबत अवाक्षरही काढले नाही. उलट त्यांच्या नेत्यांनी द्रमुकवर टीकेची झोड उठविली. नंतर द्रमुक नेत्यांनीही अण्णा द्रमुक आणि एमजीआर यांच्यावर टीका करण्यास प्रारंभ केला. बिजूबाबू यांनी दोन्ही नेत्यांचे मन वळवून विलिनीकरणाचा केलेला हा प्रयत्न अगदी थोडक्यात फसला. अण्णा द्रमुकच्या काही मंत्र्यांनी एमजीआर यांना हा प्रस्ताव फेटाळून लावा, असा सल्ला दिला होता. त्यामुळेच ते बैठकीत काहीच बोलले नाही, असे आरोप नंतर द्रमुककडून झाले. अर्थात, तेव्हा पुलाखालून पाणी वाहून गेले होते. 

भविष्यात दोन्ही नेते आणि पक्ष एकत्र येऊ शकतात, हा धोका लक्षात घेऊन इंदिरा गांधी यांनी त्यांचा खास दूत सी. एम. स्टीफन यांना तमिलनाडूत पाठविला. द्रमुक नेते मुरासोली मारन यांच्याशी त्याने चर्चा केली आणि काँग्रेससोबत येण्याबाबत विनंती केली. द्रमुकने इंदिरा गांधी यांना समर्थन देऊन काँग्रेससोबत युती करण्याचे निश्चित केले. लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेस-द्रमुक युतीला ३९पैकी ३७ जागा मिळाल्या. त्यापैकी द्रमुकने १६ जागा जिंकल्या. अण्णा द्रमुकला अवघ्या दोन जागांवर समाधान मानावे लागले. त्यानंतर दोन्ही द्रमुक आणि अण्णा द्रमुकमध्ये विलिनीकरणाबाबत कधी चर्चा देखील झाली नाही.
… 



जयललिता यांच्याशीही वैर कायम…

एमजीआर यांच्या निधनानंतर जयललिता यांनी तमिळनाडू विधानसभेत प्रवेश केला. १९८९मध्ये तमिळनाडूच्या विधानसभेत रणकंदन झाले. तमिळनाडूचे तत्कालीन मुख्यमंत्री करुणानिधी यांच्यावर प्रश्नांचा भडिमार केला म्हणून द्रमुक आमदार चिडले होते. त्यावेळी जयललिता यांना धक्काबुक्की झाली. एका आमदाराने जयललिता यांच्या साडीला हात घातला आणि साडी फेडण्याचा प्रयत्न केला. करुणानिधी यांनी देखील त्यावेळी त्या आमदारावर काहीच कारवाई केली नाही. किंवा त्याचा निषेधही केला नाही. यामुळे संतापलेल्या जयललिता यांनी योग्यवेळी बदला घेण्याची शपथ घेतली. त्यानंतर करुणानिधी सभागृहात असताना त्यांनी कधीच विधानसभेत पाऊल ठेवले नाही. मला त्यांचा चेहराही बघायचा नाही, असे त्या म्हणायच्या. 

जयललिता २००१मध्ये सत्तेवर आल्या. तेव्हा करुणानिधी यांना मध्यरात्री एका अट्टल गुन्हेगारासारखे फरपटत नेऊन अटक करण्याची कारवाई जयललिता सरकारने केली होती. एका वयोवृद्ध नेत्याविरुद्ध अशा पद्धतीने कारवाई केल्याचा सर्व स्तरातून निषेध झाला होता. मात्र, १९८९मध्ये आपल्या साडीला हात घालण्यात आल्याच्या कृत्याचा जयललिता यांनी संधी मिळताच अशा पद्धतीन बदला घेतला, अशी प्रतिक्रिया तमिळनाडूतील राजकीय विश्लेषक आणि अभ्यासक व्यक्त करतात.

जयललिता आणि करुणानिधी यांच्यातील वैर इतके टोकाचे होते, की मरिना बीचवर दफनविधी करण्यासाठी देखील जयललितांच्या राजकीय वारसदारांनी करुणानिधींना परवानगी नाकारली. अखेर परवानगीसाठी कोर्टामध्ये जाऊन झगडावे लागले. करुणानिधी आणि जयललिता हे हाडाचे वैरी आता या जगात नाही. या निमित्ताने द्रमुक आणि अण्णा द्रमुकमधील राजकीय वैमनस्याला मूठमाती मिळावी, अशी अपेक्षा करायला हरकत नाही…

(पूर्व प्रसिद्धीः महाराष्ट्र टाइम्स १२ ऑगस्ट २०१८)

Friday, August 03, 2018

दिवस ‘सांज समाचार’चे


सुरेश जोशी... संधी आणि प्रोत्साहन देणारे संपादक



सुरेश जोशी गेले… महाराष्ट्र टाइम्समध्ये निधन वृत्ताच्या पट्ट्यात छापून आलेली छोटी बातमी… सकाळी सकाळी बातमी पाहिली आणि माझं मन एकोणीस वर्षे मागं गेलं. प्रभात टॉकीजसमोर सांज समाचार नावाच्या एका वृत्तपत्राचं ऑफिस आहे. त्या सांज समाचार या वृत्तपत्राचे संपादक. कदाचित संस्थापक संपादकच. त्यांनीच ते सुरू केलं आणि चालवलं. माझ्या उमेदवारीच्या वर्षांत सर्वात पहिल्यांदा त्यांनी मला काम करण्याची संधी दिली…
 
जून १९९९. बी. एस्सी.च्या तिसऱ्या वर्षाला असतानाच आपल्याला या विषयात फार गती नाही, हे मला लक्षात आलं होतं. शेवटच्या वर्षाला असताना दैनिक प्रभात, दैनिक केसरी नि एकता मासिकामध्ये प्रासंगिक विषयांवर लिहिण्याची संधी मिळत होती. पेपरात आणि मासिकात नाव छापून आल्यानंतर जरा बरं वाटायला लागलं होतं. आत्मविश्वास वाढू लागला. त्यावेळी माझा मित्र आणि दिवंगत ज्येष्ठ पत्रकार दि. वि. गोखले यांचा पुतण्या राहुल गोखले यानं जर्नालिझमचा कोर्स कर, असं सुचविलं. आपण तिथं कदाचित रमू असं वाटलं आणि मी पुणे विद्यापीठाच्या कोर्ससाठी रानडे इन्स्टिट्यूटमध्ये प्रवेश परीक्षा दिली. एन्ट्रन्स क्लिअर केली. इंटरव्ह्यूमध्येही पास झालो आणि माझं नाव निवडलेल्या विद्यार्थ्यांच्या यादीत झळकलं. आयुष्य इतकं सरळसोट असतं तर किती छान. पण ते इतकं सोपं नसतं.

माझा बी. एस्सी. चा एक विषय राहिला. बहुधा Analytical Chemistry. पदवी ही किमान अर्हता असल्यानं रानडे इन्स्टिट्यूटमध्ये तुम्हाला प्रवेश मिळेल, पण ऑक्टोबरच्या परीक्षेत तो विषय क्लिअर करावा लागेल. अन्यथा तुमचा प्रवेश रद्द होईल, अशी अट तेव्हाचे विभागप्रमुख अरुण साधू सर यांनी घातली. ऑक्टोबरमध्ये विषय क्लिअर होईलच, याची खात्री मला तेव्हा नव्हती. त्यामुळं उगाच फी भरून पैसे वाया घालविण्यापेक्षा आधी विषय क्लिअर करू. ऑक्टोबरमध्ये नाहीच झाला तर मार्चची संधी देखील घेऊ आणि पुढील वर्षी पुन्हा एन्ट्रन्स आणि इंटरव्ह्यूचं दिव्य पार पाडू, असं ठरविलं. आणि रानडे इन्स्टिट्यूटची एडमिशन सोडून दिली. त्या जागी मग संतोष देशपांडेची एडमिशन झाली. 

मग वर्षभर घरी बसून काय करायचं, अशा विचारात होतो. दैनिक सकाळ आणि दैनिक केसरीमध्ये प्रयत्न केले. पण तिथं कोणाशीच ओळख नव्हती. त्यामुळं तिथं काम झालं नाही. मी देखील फार जोर दिला नाही. मग माझा आणखी एक मित्र आणि पुण्यातील जीवशास्त्र विषयाचा ख्यातनाम प्राध्यापक रवी पत्की यानं सांज समाचारचा पर्याय सुचविला. सुरेश जोशी सर आणि रवीची चांगली ओळख होती. एक दिवस आम्ही सकाळी त्यांच्याकडे गेलो. तिथं रवीनं माझ्याबद्दल त्यांना सांगितलं आणि मी काम करण्याची इच्छा व्यक्त केली. फार चौकशी न करता आणि आढेवेढे न घेता ये उद्यापासून कामाला, असं त्यांनी मला सांगितलं. माझी पगाराची फार अपेक्षा नव्हती. अनुभव हवा होता. त्यामुळं मी तो विषय काढला नाही. ते स्वतःहूनच म्हणाले. तुझं आधी काम पाहतो आणि मग पगाराचं ठरवू. मला काही प्रॉब्लेम नव्हता. त्यामुळं दुसऱ्या दिवशी सकाळी सांज समाचारच्या कार्यालयात रुजू झालो. 

सकाळी पत्रकार संघात जाऊन तिथल्या प्रेस कॉन्फरन्स कव्हर कर आणि बातम्या दे, असं सरांनी सांगितलं. आयुष्यातील पहिली प्रेस कॉन्फरन्स बिंदुमाधव जोशी यांची कव्हर केली. तेव्हा त्यांना कॅबिनेट मंत्री म्हणून दर्जा होता. नंतर कोणत्या तरी आणखी दोन प्रेस कॉन्फरन्स होत्या. पत्रकार परिषद संपल्यानंतर सायकल मारत ऑफिसमध्ये परतलो. माझ्या कुवतीनुसार आणि मला जे योग्य वाटलं त्यानुसार बातमी केली आणि सरांसमोर ठेवली. त्यांनी त्यामध्ये किरकोळ कारकोळ बदल केले. काय पाहिजे, कसं पाहिजे वगैरे सांगितलं. तसं करायला सांगितलं आणि बातम्या ऑपरेटिंगला सोड, असं सांगितलं. पत्रकारितेची सुरुवात अशी झाली. 


माझं काम पाहिल्यानंतर त्यांनी माझा पगार महिना पाचशे रुपये ठरविला. तिथं फार कोणी काम करायला नव्हतं. मी आणखी एक जण फक्त रिपोर्टर आणि दोन वरिष्ठ पत्रकार पार्ट टाइम कामाला होते. त्यामुळं तिथं मला कोणत्याच कामाला नकार मिळाला नाही. अगदी साध्या प्रेस कॉन्फरन्सपासून ते पंचतारांकित हॉटेलांमधील प्रेस कॉन्फरन्स कव्हर करण्यापर्यंत सर्व ठिकाणी जाण्याची संधी मिळाली. ते ध्येय नसलं तरीही तो अनुभव कसं वागावं आणि कसं वागू नये, हे नक्कीच शिकवून गेला. वार्ताहर म्हणून बातम्या कव्हर करणं, विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, राजकीय सभा आणि संमेलनं कव्हर करणं यांचा अनुभव मिळाला.

प्रेसनोट आणि विविध ठिकाणच्या बातमीदारांकडून आलेल्या बातम्या एडिट करण्याचं काम असो. वाचकांची पत्र सोडणं असो किंवा आली नसतील तर ती लिहिणं असो. (यातील नंतरचा प्रकारच अधिक असायचा.) विविध विषयांवर लेख लिहिणं असो किंवा प्रसंगी अग्रलेख लिहिणं असो… सर्व करण्याची संधी मला तिथं मिळाली. पान एकही बरेचदा लावलं. रेडिओवरून बातम्या ऐकायच्या आणि त्यापैकी निवडक अंकामध्ये घ्यायच्या, हा देखील अनुभव मिळाला. टायपिंगपासून ते पान लागतात कशी, प्लेट्स कशा तयार होतात, छपाई कशी होते, हे देखील अगदी जवळून पहायला मिळालं. कोणती बातमी पान एकला ठळक लावली, की अंक जरा जास्त उचलला जाईल, हे बघायला मिळालं. आपण अमुक गोष्ट करूयात असं सुचविलं आणि सर त्याला नाही म्हटले असं फारसं कधी झालं नाही. ते देखील माझ्यासाठी लक्षणीय होतं.

अनेक स्मरणात राहतील, अशा घटना त्या ठिकाणी असताना अनुभवायला मिळाल्या. २००० साली पुण्यामध्ये सायन्स काँग्रेस पार पडली. तत्कालीन पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या हस्ते सायन्स काँग्रेसचं उद्घाटन झालं होतं. (पंतप्रधानांच्याच हस्ते होतं शक्यतो.) त्यावेळी ती संपूर्ण सायन्स काँग्रेस कव्हर करण्याची संधी मला मिळाली. त्या निमित्तानं घडणाऱ्या वेगवेगळ्या घटना, किस्से बातम्यांमधून तसेच कॉलममधून लिहायची संधी मिळाली. सायन्स काँग्रेसच्या निमित्तानं विशेष पान आम्ही तयार करायचो. अर्थातच त्याची जबाबदारी माझ्यावर होती. त्या निमित्तानं विविध परिसंवादांना उपस्थित राहता आलं. त्याच्या बातम्या करता आल्या.

पुण्यामध्ये अटलजींची राजभवनवर प्रेस कॉन्फरन्स होती. पंतप्रधान असल्यामुळं आधीच ओळखपत्र वगैरे तयार करण्यासाठी फोटो द्यायचे होते. सरांचं मोठेपण असं, की अटलजी सायन्स काँग्रेससाठी पुण्यात आलेले होते आणि मी सायन्स काँग्रेस कव्हर करत होतो. त्यामुळं त्यांनी मला त्या ठिकाणी प्रेस कॉन्फरन्सला जायला सांगितलं. वास्तविक पाहता, अशा मोठ्या कार्यक्रमांना आणि मान्यवरांच्या कार्यक्रमांना वार्ताहराऐवजी संपादक स्वतः जातात, असा अलिखित नियम आहे. पण सरांनी अगदीच नवखा असूनही मला तिथं जाण्याची संधी होती. तिथं गेल्यानंतर झालंही तसंच. बाकीच्या बहुतांश वर्तमानपत्रांचे संपादक आणि वरिष्ठ होते. मी एकटाच तिथं नवोदित होतो. पण सुरुवातीच्या काळातच सरांनी अशी संधी दिल्याचं खूप अप्रूप होतं. आणि आजही आहे. त्यानंतर गुजरातमध्ये असताना २००७मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान डॉ. मनमोहनसिंग यांची पत्रकार परिषद कव्हर करण्याची संधी मिळाली होती. अशा संधी खूपच कमी मिळतात. पण त्या खूप काही शिकवून जातात.

१९९९मध्ये लोकसभा आणि विधानसभेच्या निवडणुका होत्या. त्या निमित्तानं पुण्यासह जिल्ह्यामध्ये विविध ठिकाणी जाता आलं. राष्ट्रवादी काँग्रेसचे अध्यक्ष शरद पवार, फायरब्रँड नेते छगन भुजबळ, महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री नारायण राणे, गोपीनाथ मुंडे आणि अनेक ज्येष्ठ नेत्यांच्या सभा तसंच प्रेस कॉन्फरन्स करण्याचा अनुभव मिळाला. पुण्यातील सहा मतदारसंघांमध्ये नेमकी लढत कशी होईल आणि नेमकं काय चित्र असेल, याचा अंदाज लिहिण्याची संधी सरांनी मला दिली. अर्थातच, त्यांचं त्यावर लक्ष असायचं. पण तशा प्रकारचं राजकीय लेखन करण्याची संधी मला पहिल्यांदा सांज समाचार इथंच मिळाली. खेड, चाकण, नारायणगाव, अकलूज, बारामती आणि आसपासच्या भागांमध्ये अभ्यास दौऱ्यासाठी देखील सरांनी कायमच माझं नाव सुचविलं.

अर्थातच, पत्रकार म्हणून काम करीत असताना काही वेळा विविध ठिकाणी अंक पोहोचवायचं कामही करावं लागायचं. पण माझी त्याला ना नसायची. कारण सरांनी देखील मला कधीच नाही म्हटलं नव्हतं. खेड-आळंदीचे तेव्हाचे आमदार नारायण पवार यांची विशेष मुलाखत सरांनी घेतली होती. मुलाखतीचे काही शे की हजार अंक नारायण पवार यांच्याकडे नेऊन द्यायचे होते. सरांनी जबाबदारी माझ्यावर सोपविली. मी देखील तक्रार न करता एसटीनं गपगुमान जाऊन त्यांच्याकडे अंक सुपूर्त करून आलो होतो. कदाचित अशा कामांनीही ना म्हटलं नाही म्हणून सरांनी मला प्रत्येक संधी दिली.

कधी क्राइम, कधी महापालिका, कधी राजकारण, कधी पत्रकार संघातील प्रेस कॉन्फरन्स, सांस्कृतिक, कॉर्पोरेट आणि शैक्षणिक अशा सर्व बीट्सवर काम करण्याचा प्राथमिक अनुभव तिथंच मिळाला. अजून एक सांगायचा मुद्दा म्हणजे पत्रकारांना प्रेस कॉन्फरन्समध्ये मिळणारी गिफ्ट्स हा लपून राहिलेला विषय नाही. त्यावेळीही अनेकदा कॉर्पोरेट प्रेस कॉन्फरन्सला मला पाठवलं जायचं. माझ्या कानावर यायचं त्यानुसार इतर छोट्या वृत्तपत्रांमध्ये काय गिफ्ट मिळालं, याची साहेब लोक चौकशी करायचे. काही ठिकाणी तर ती गिफ्ट्स ऑफिसमध्येच द्यावी लागायची. (अर्थातच, साहेब लोकांना.) मात्र, सरांनी आमच्यावर तशी सक्ती कधीच केली नाही. काय मिळालं, काय गिफ्ट होतं वगैरे याची साधी चौकशीही ते करायचे नाहीत. गिफ्ट घेऊ नको, आपण गिफ्ट घेणं योग्य नाही, असे शाहजोगपणाचे सल्ले देखील दिले नाहीत. मात्र, त्याचा परिणाम बातमीवर होणार नाही, याची दखल घेण्यास नक्की सांगितलं.

सांज समाचार वृत्तपत्रामध्ये काम करीत असताना तिथं बायलाइन फार क्वचित मिळायची. शक्यतो नाहीच. त्या काळात माझं इतर वृत्तपत्रांमधील लेखन सुरूच होतं. अर्थातच, सरांना त्याची माहिती होती. त्यांनी बाहेर लिहिण्यास मला कधीच मज्जाव केला नाही. जून १९९९ ते जून २००० असं बरोब्बर एक वर्ष मी तिथं काम केलं. नंतर पुढील वर्षी पुन्हा रानडे इन्स्टिट्यूटच्या प्रवेश परीक्षेत आणि इंटरव्ह्यूत मी उत्तीर्ण झालो. माझा प्रवेश निश्चित झाला. तेव्हा तिथं पूर्ण लक्ष देऊन शिकणं मला महत्त्वाचं वाटत होतं. त्यामुळं मी सांज समाचारमध्ये येणं शक्य नाही, असं सरांना सांगितलं. तेव्हा ते म्हणाले, तुला जमेल तसं येत जा. तिकडं लक्ष देच. पण इकडं येणं थांबवू नको. पण मला ते करणं शक्य नव्हतं. कारण तिथल्या असाइनमेंट आणि इतर गोष्टींमुळं वेळ मिळणं कठीण होतं. पण मी क्वचित कधीतरी सरांना जाऊन भेटायचो. एखादा लेखही लिहून द्यायचो. सांज समाचार जेव्हा सोडलं तेव्हा माझा पगार एकाच वर्षात १७०० रुपये झाला होता. एका वर्षाच्या आत तिपटीहून अधिक पगारवाढ झाली होती. कदाचित त्यांना माझं काम आवडलं असावं म्हणूनच.

नंतर प्रभात आणि केसरीमध्ये नोकरी केल्यानंतर मी ई टीव्हीसाठी हैदराबादला जाण्याचा निर्णय घेतला. हैदराबादला जॉइन होण्यापूर्वी त्यांना भेटायला गेलो होतो. तेव्हा ते म्हणाले होते, की तू जॉइन झालास त्यानंतर काही दिवसांतच मला जाणवलं होतं, की तू फार दिवस माझ्याकडे राहणार नाहीस. दुसरीकडे कुठेतरी नक्की जॉइन होशील. आणि झालंही तसंच…

आज अचानक सकाळी पेपरमध्ये सरांचा फोटो आणि निधनाची बातमी पाहिल्यानंतर आठवणींचा हा पट पुन्हा डोळ्यासमोर आला… लंगोटी वृत्तपत्र म्हणून हिणवल्या जाणाऱ्या सांज समाचार सारख्या वृत्तपत्रामध्ये काम करताना अनेकांना चांगले-वाईट असे अनेक प्रकारचे अनुभव आले असतील. पण मला मात्र, त्या वर्षभरात बरंच शिकायला मिळालं. पुढे संधी अनेक ठिकाणी मिळाल्या. नाही असं नाही. पण सरांनी माझ्यावर टाकलेला विश्वास मला उमेदवारीच्या पहिल्याच वर्षात खूप काही शिकवून गेला.

विनम्र आदरांजली…